Vlugtelinge - wat is hulle regsposisie in Suid-Afrika?

by Adv Jacques du Preez
Posted 12 July 2011

Suid-Afrika staan regoor die wêreld met trots bekend as die reënboognasie. Ons staan nie so bekend bloot oor ons kleurvolle verskeidenheid van mense, kulture, gelowe en gebruike wat inheems is aan Suid-Afrika nie, maar ook oor die tradisie van openheid waarmee ons nog altyd buitelandse burgers verwelkom het, veral van ander Afrika-lande soos Zimbabwe, Malawi, Mosambiek en selfs van so ver weg soos Nigerië, die Kongo en Somalië. 

Sedert Suid-Afrika se oorgang tot `n volle demokrasie in 1994, was daar `n baie groot instroming van buitelanders van veral Afrika-herkoms, waarvan sommiges van hulle skuiling kom soek teen konflik, tirannie en / of vervolging in hul eie lande. Die meeste probeer egter net `n beter lewe vir hulself bou in Afrika se ekonomiese magsentrum. Die teenwoordigheid van buitelandse vlugtelinge het egter `n kwessie van nasionale kommer geword - veral teen die agtergrond van herhaalde xenofobiese aanvalle.   

Die kritiese kommentaar oor vlugtelinge wat onlangs gemaak is deur ANC-MP Maggie Maunye, voorsitter van die parlementêre komitee oor binnelandse sake, regverdig verdere ontleding, al het sy en die ANC sedertdien apologie aangeteken oor die uitlatings. Me Maunye se kommentaar het gekom slegs `n dag of twee ná twee Somaliërs koelbloedig vermoor is in Delft op die Kaapse Vlakte, hoewel die Suid-Afrikaanse Polisie amptelik verklaar het dat die motiewe vir die misdade onbekend is.

Me Maunye het, nadat sy die vlugtelingsentrum in Maitland besoek het, gesê dat sy “wonder of daar enige iemand oor is in Somalië” en dat sy wonder “hoe lank Suid-Afrika nog die instroming van mense gaan duld”. Sy het voortgegaan deur te sê dat “`n mens in Spanje op televisie sien hoe hulle die vlugtelinge terugstuur en hier word ons vertel van menseregte en wette...allerhande soort verskonings...hier het ons mense wat in armoede leef, mense wat werkloos is...ons het nooit ons vryheid as Suid-Afrikaners geniet nie...ons het dit ontvang in 1994 en ons het `n stroom vlugtelinge en ongedokumenteerde mense teëgekom”. Sulke verklarings kan `n opruiende effek hê op die huidige klimaat van hoë werkloosheid en die mislukking van dienslewering wat baie van ons gemeenskappe tans ervaar.

Wat is die regsposisie van vlugtelinge in Suid-Afrika?

Die Suid-Afrikaanse Grondwet is van toepassing op alle mense wat hulself binne ons landsgrense bevind. Artikel 7(1) van die Handves van Regte verklaar duidelik dat dit `n hoeksteen van demokrasie is in Suid-Afrika. Dit vervat die regte van alle mense in die land en bevestig die demokratiese waardes van menswaardigheid, gelykheid en vryheid. Die wetgewer, uitvoerende gesag sowel as die regbank is gebind deur die Grondwet en die Handves van Regte in artikel 8(1). Alhoewel sekere regte slegs van toepassing sal wees op sekere groepe mense of begunstigdes (byvoorbeeld die reg om te stem), word byna alle regte geniet deur “almal”, ongeag of hulle Suid-Afrikaanse burgers is of nie. Die Grondwet se onderliggende waardes van menswaardigheid, gelykheid, die bevordering van menseregte en vryhede, nie-rassigheid en nie-seksisme is van toepassing op vlugtelinge.

Ons howe is baie konsekwent met die opinie dat enige iemand wat binne die landsgrense is, op die voordeel van die sogenaamde ‘universele regte’ aanspraak kan maak, of hulle nou wettiglik of onwettiglik, permanent of tydelik hier is. Dit sluit in artikel 10, 11 & 12 van die Grondwet, wat die reg op menswaardigheid, lewe en vryheid en sekuriteit van die persoon vervat. Wat buitelandse burgers betref is dit gevolglik onaanvaarbaar om uitsprake te maak wat kan lei tot die skending van hierdie regte. Die regte van buitelandse burgers in Suid-Afrika kan slegs verminder word as die staat hom op artikel 36 van die Grondwet kan beroep, wat uiteensit hoe die regte vervat in die Handves van Regte beperk kan word.  

Dit wil ook blyk uit me Maunye se opmerkings dat sy gepoog het om die instroming van buitelandse burgers in Suid-Afrika sedert 1994 te blameer vir die swak sosio-ekonomiese omstandighede wat miljoene Suid-Afrikaners ervaar. Onlangse studies het die gegriefdheid van werklose Suid-Afrikaners jeens buitelanders wat hulle werkloosheid veroorsaak het deur die beskikbare werk te vat, identifiseer as `n groot oorsaak van die mees onlangse xenofobiese aanvalle. Ander studies het egter daarop gewys dat meeste buitelanders selfwerksaam is.

Wat is Suid-Afrikaners se verantwoordelikhede tenoor vlugtelinge in terme van internasionale reg?

Suid-Afrika onderskryf die Verenigde Nasies se konvensie oor die status van vlugtelinge, wat definieer wie `n vlugteling is, die regte van individue uiteensit aan wie asiel verleen is, asook die verantwoordelikhede van nasies wat asiel verleen. Lande wat die konvensie oor vlugtelinge bekragtig, is verplig om vlugtelinge in hul gebied te beskerm.
Suid-Afrika onderskryf ook die Afrika-unie se konvensie oor die spesifieke aspekte van vlugtelingprobleme, in terme waarvan `n humanitêre en nie-diskriminerende benadering gevolg moet word wanneer dit kom by die hantering van vlugtelinge.

Behalwe vir die bindende natuur van hierdie internasionale instrumente, stipuleer die Grondwet ook dat internasionale reg in ag geneem moet word met die interpretasie van die Handves van Regte.

Die instroming van onwettige vlugtelinge is `n omstrede kwessie regoor die wêreld. In Suid-Afrika is dit egter `n kwessie wat binne die raamwerk van die Grondwet aangespreek moet word. Hangende die ontwikkeling van `n duidelike beleid om vlugtelinge te reguleer sal hulle, net soos almal anders, steeds die volle beskerming van die Grondwet geniet.